پشت پرده فساد در صدور مجوزهای ساختمانی
یک گزارش تحقیقاتی درباره مجوز ساخت، شهرداری و تخلفات ساختمانی
ساختمانها فقط از بتن و آهن ساخته نمیشوند؛ گاهی از روابط، امضاها و سکوتها شکل میگیرند. در بسیاری از شهرهای ایران، فرآیند صدور پروانه ساختمانی به مسیری پرپیچوخم تبدیل شده که نهتنها سرمایهگذاران و شهروندان، بلکه خود بافت شهری را قربانی میکند. آنچه در ظاهر «مجوز ساخت» نام دارد، در عمل میتواند دریچهای برای فساد ساختمانی، تخلفات گسترده و بینظمی شهری باشد.
این گزارش تحقیقی پشت پرده فساد در صدور مجوزهای ساختمانی در مجله خبری دیارملکان تلاش میکند پشت پرده صدور مجوزهای ساختمانی را بررسی کند؛ جایی که شهرداری و تخلفات ساختمانی گاهی بهجای تقابل، به همزیستی خطرناک میرسند.
مجوز ساخت یا پروانه ساختمانی سندی قانونی است که به مالک اجازه میدهد مطابق ضوابط شهرسازی، اقدام به ساختوساز کند. این ضوابط شامل:
تراکم مجاز
سطح اشغال
تعداد طبقات
کاربری زمین
عقبنشینیها
ضوابط ایمنی و فنی
در حالت ایدهآل، پروانه ساختمانی باید ابزاری برای حفظ نظم شهری، ایمنی شهروندان و توسعه پایدار باشد. اما در واقعیت، همین ابزار به یکی از آسیبپذیرترین نقاط در برابر فساد اداری تبدیل شده است.
فساد ساختمانی معمولاً از یک «نیاز واقعی» شروع میشود:
مالک میخواهد یک طبقه بیشتر بسازد، سازنده به دنبال تراکم بالاتر است، یا سرمایهگذار قصد تغییر کاربری دارد. در این نقطه، دو مسیر وجود دارد:
مسیر قانونی: زمانبر، پرهزینه و همراه با عدم قطعیت
مسیر غیررسمی: سریعتر، قابل پیشبینیتر و البته غیرقانونی
در بسیاری از موارد، سیستم اداری بهگونهای عمل میکند که مسیر دوم عملاً جذابتر میشود.
نقش شهرداری در این چرخه بسیار کلیدی است. شهرداری هم مرجع صدور مجوز است و هم دریافتکننده بخش قابل توجهی از درآمدهای ناشی از ساختوساز. این تضاد منافع، زمینهساز بسیاری از تخلفات میشود.
نمونههای رایج تخلف:
صدور مجوز مازاد بر طرح تفصیلی
چشمپوشی از تخلفات در ازای جریمه
تغییر غیرقانونی کاربری
تأیید پایان کار برای ساختمانهای متخلف
در چنین شرایطی، شهرداری از نهاد ناظر به بازیگری تبدیل میشود که گاهی از تخلف منتفع میشود.
یکی از اصطلاحاتی که در میان فعالان حوزه ساختوساز زیاد شنیده میشود، «پروانه قابل مذاکره» است. این عبارت بهخوبی نشان میدهد که پروانه ساختمانی در برخی موارد نه یک سند حقوقی، بلکه کالایی قابل چانهزنی است.
در این فضا:
قانون به «حداقل لازم» تقلیل مییابد
روابط جای ضوابط را میگیرند
امضا ارزشمندتر از مقررات میشود
تخلف ساختمانی زمانی خطرناک میشود که از حالت استثنا خارج و به قاعده تبدیل شود. وقتی سازنده مطمئن است که تخلفش در نهایت با جریمه حل میشود، چرا باید قانون را رعایت کند؟
اضافه بنا
تجاوز به معابر
حذف پارکینگ
تغییر کاربری مسکونی به تجاری
عدم رعایت اصول ایمنی
این تخلفات فقط تخلف از قانون نیستند؛ آنها مستقیماً کیفیت زندگی شهری را کاهش میدهند.
کمیسیون ماده ۱۰۰ قانون شهرداریها قرار بود ابزاری برای برخورد با تخلفات ساختمانی باشد. اما در عمل، در بسیاری از شهرها به نهادی تبدیل شده که تخلف را «قیمتگذاری» میکند.
بهجای:
«تخلف نکن»
پیام عملی این است:
«تخلف کن، بعداً جریمهاش را بده»
این منطق، فساد ساختمانی را نهادینه میکند.
در سایه پیچیدگی فرآیندهای اداری، گروهی شکل گرفتهاند که خود را «راهبلد» معرفی میکنند.
این واسطهها:
ارتباطات درونسازمانی دارند
مسیرهای غیررسمی را میشناسند
هزینه را به «حقالزحمه» تبدیل میکنند
وجود این واسطهها نشانهای واضح از ناکارآمدی سیستم رسمی است.
شهروند عادی؛ بازنده اصلی
در این چرخه، بیشترین آسیب به شهروندانی میرسد که نه سازندهاند و نه ذینفع مستقیم. پیامدها شامل:
ترافیک بیشتر
کمبود خدمات شهری
کاهش ایمنی ساختمانها
تخریب بافتهای تاریخی
بیاعتمادی به قانون
وقتی مردم میبینند قانون برای همه یکسان اجرا نمیشود، سرمایه اجتماعی فرسوده میشود.
درهمتنیدگی منافع مالی
ابهام در قوانین و ضوابط
نبود شفافیت در صدور مجوز ساخت
ضعف نظارت مستقل
عادیسازی تخلف در ذهن جامعه
فساد زمانی ریشهدار میشود که هم سیستم و هم فرهنگ، آن را تحمل کنند.
مقابله با فساد ساختمانی ساده نیست، اما غیرممکن هم نیست.
شفافسازی کامل فرآیند صدور پروانه ساختمانی
دیجیتالیکردن مراحل و حذف امضاهای طلایی
دسترسی عمومی به اطلاعات مجوزها
تقویت نظارت مردمی و رسانهای
اصلاح ساختار درآمدی شهرداریها
تا زمانی که شهرداری از تخلف سود ببرد، انتظار مقابله جدی با آن خوشبینانه است.
آیا همه تخلفات ساختمانی ناشی از فساد هستند؟
خیر، اما وقتی تخلف سیستماتیک و تکرارشونده میشود، احتمال فساد بسیار بالا میرود.
چرا مجوز ساخت اینقدر زمانبر است؟
پیچیدگی مقررات، بروکراسی فرسوده و گاهی تعمد در طولانیکردن فرآیند برای ایجاد مسیرهای غیررسمی.
آیا پرداخت جریمه تخلف را قانونی میکند؟
خیر، جریمه تخلف را از نظر حقوقی «رفع» نمیکند، فقط پیامد آن را تغییر میدهد.
نقش مردم در کاهش تخلفات چیست؟
گزارش تخلفات، مطالبه شفافیت و حمایت از رسانههای مستقل نقش مهمی دارد.
فساد ساختمانی فقط یک مشکل اداری نیست؛ مسئلهای است که مستقیماً با کیفیت زندگی، امنیت شهروندان و آینده شهرها گره خورده است. مجوز ساخت و پروانه ساختمانی اگر شفاف و عادلانه نباشند، به ابزار تخریب اعتماد عمومی تبدیل میشوند.
تا زمانی که شهرداری و تخلفات در یک چرخه مالی مشترک قرار دارند، اصلاح واقعی نیازمند تغییرات ساختاری، نه فقط بخشنامههای مقطعی است.
شهر سالم، از مجوز سالم شروع میشود.
